“Ooh do you feel the breeze from the subway? Isn’t it delicious?” Wie kent het iconische beeld van Hollywoodactrice Marilyn Monroe met haar witte opwaaiende jurk boven het ventilatierooster niet? Ook zal de naam Sunset Boulevard je misschien bekend in de oren klinken, maar wat zegt de naam Billy Wilder je? 

Filmregisseur Billy Wilder

Billy Wilder (1906–2002) is een van de meest legendarische Hollywoodregisseurs van de 20ste eeuw en schreef zelf de scenario’s van zijn films, een uitzondering in Hollywood! Hij was het brein achter de films 'Double Indemnity' (1944), 'Some Like It Hot' (1959), 'The Seven Year Itch' (van de jurk!) (1955) en 'Sunset Boulevard' (1950). Wilder staat bekend om zijn komedies met een donker randje en zijn cynische humor. Ze noemen hem ook wel ‘The dark genius of American Comedy’. Actrices Audrey Hepburn en Marilyn Monroe maakte hij groot en kennen we dankzij hem.

Vluchten van de filmindustrie in Nazi-Duitsland

Dat klinkt allemaal erg glamorous, maar de reden waarom Wilder in Hollywood terecht kwam was minder mooi. Wilder groeide op in Wenen en werkte als jonge journalist in Berlijn, waar hij begon aan zijn filmcarrière. In januari 1933 werd Adolf Hitler benoemd tot Rijkskanselier van Duitsland. Hitler was dol op films, had vriendschappen met verschillende acteurs en filmmakers en hield na zijn diners filmscreenings. Hij gaf zijn minister van propaganda Dr. Josef Goebbels de macht over alle kunst in het Nazi regime. Zo beoordeelde Goebbels persoonlijk alle films en journaals die werden uitgezonden. Ook andere delen van de filmindustrie in Duitsland kwamen onder de controle van Goebbels te staan en onder het antisemitische sentiment werd het in april 1933 voor Joodse mensen verboden om in de filmindustrie te werken. De Joodse Wilder vluchtte in datzelfde jaar, net als veel van zijn collega’s waaronder Max Ophüls en Robert Siodmak, naar Amerika.

Op de grens van censuur in Hollywood

Wilder was in Duitsland begonnen met het schrijven van scripts en zette dit werk door in Hollywood. Vanaf 1942 begon hij zelf films te regisseren, maar bleef altijd zelf de scenario’s schrijven. Wilder zocht de controverse op en werkte op de grens van censuur. In Amerika gold tussen 1934 en 1968 namelijk de Motion Picture Production Code, ook bekend als de Hays Code, naar de president van de Motion Picture Producers and Distributors of America (MPPDA): Will H. Hays.

Dit hield in dat de Amerikaanse films moesten voldoen aan regels op het gebied van zedelijk gedrag. Het gaf aan wat films wel en niet mochten tonen. Zo mochten films niet verwijzen naar seksualiteit, homoseksualiteit, ontrouw, abortus, rassenvermenging en drugs. Ook mocht in beeld geen heftig geweld worden getoond en misdaden mochten niet lonen, maar moesten worden afgestraft.

De filmindustrie paste deze zelfcensuur toe uit angst voor censuur vanuit de overheid en het was bedoeld om het imago van de filmindustrie weer op te poetsen. Dit na vier grote Hollywoodschandalen begin jaren twintig (met verdenkingen van doodslag, moord en verkrachting) waarop met veel verontwaardiging werd gereageerd vanuit religieuze en politieke organisaties. Men vond de moraal in de filmindustrie twijfelachtig en de politieke druk om in te grijpen nam toe.

Beetje bij beetje werd de MPPDA soepeler in hun beleid en gaven ze toestemming aan films die in principe de Production Code overtraden. Zo ook Billy Wilders film ‘Some Like It Hot’ waarin Monroe te zien was in een bijna volledig transparante jurk en waarin travestie en biseksualiteit voorkwam. Daarnaast was Wilder verantwoordelijk voor de eerste film waarin het verhaal werd verteld vanuit de blik van de moordenaar: ‘Double Indemnity’. Deze film schokte Hollywood en was bijna verboden door de Hays Office. Ook dealde zijn film ‘The Lost Weekend’, voor het eerst in de geschiedenis van Hollywood, realistisch met de problemen van alcoholisme.

Het prototype film noir en komedie naar een hoger niveau

Wilders is met zijn film ‘Double Indemnity’ ook verantwoordelijk voor wat wordt gezien als het prototype van film noir. Kenmerkend voor film noir en aanwezig in ‘Double Indemnity’ zijn de sombere grote stad, de vergankelijkheid van de personages, veel schaduwen in de mis-en-scene, de voice-over vertelling en de gedoemde romance tussen een femme fatale en een cynische, eenzame held. Film noir was eigenlijk het enige type Hollywoodfilm dat een ongelukkig einde toestond in plaats van een happy end.

‘Double Indemnity’ gaf een onverbloemde kijk op lust, hebzucht, wreedheid en de menselijke verdorvenheid. Een kijk op de wereld die eigenlijk nooit in films werd gegeven, maar waarbij de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog een rol zullen hebben gespeeld. Wilder ging zich meer en meer specialiseren in comedie noir en had geweldige taalvondsten en grappige en scherpzinnige teksten. Ze noemden hem ook wel ‘the dark genius of American comedy’. Door de invloed van onder andere Wilder ontwikkelde de Amerikaanse komedie zich tot een volledig volwassen genre in de jaren zeventig.

Close Up: Regisseur Billy Wilder - Never be boring

Bekijk de films van Billy Wilder in Eye of het filmhuis

Filmmuseum Eye brengt vanaf 5 juli 2018 drie films van Wilder landelijk in de bioscopen: 'Double Indemnity' (1944), 'The Lost Weekend' over alcoholisme (hiermee won hij twee Oscars) en de persoonlijke film 'Ace in the Hole' (1951). Daarnaast toont Eye zelf van 5 juli tot en met 5 september 2018 in Amsterdam Wilders grote klassiekers, films uit zijn vroege jaren als scenarioschrijver en cultfilms uit zijn latere periode, inclusief inleidingen, specials en live muziek.

Deel dit artikel