Genoeg mensen verruilen de drukke stad voor het stille platteland. Maar al die toeterende auto’s, passerende trams, bellende fietsers en druk pratende mensen spreken componisten zoals John Cage, Iannis Xenakis, Steve Reich en György Ligeti juist tot de verbeelding. Ligeti liet bijvoorbeeld twee scènes in zijn opera beginnen met een compositie voor autotoeters, om duidelijk te maken waar het verhaal zich afspeelt. Deze eigenaardige muziek werd donderdag 30 april in de zesde uitzending van De Tiende van Tijl gespeeld door Slagwerk Den Haag.

Lawaaikunst
Waarom zou je stadsgeluiden om willen zetten in muziek? Voor het antwoord op die vraag moeten we bij de Italiaanse componist en futuristische schilder Luigi Russolo (1885-1947) zijn. Hij vond dat de traditionele klassieke muziek niet meer bij deze tijd en technologie paste. De moderne mens zou een veel breder scala aan geluiden kunnen waarderen. Russolo, ook elektronische instrumentenbouwer van beroep, verruilde de viool voor een zogenaamde lawaaimachine: de ‘intonarumori’. Componisten in zijn voetsporen putten steeds meer uit de geluiden van het dagelijks leven. Door nieuwe techniek was het mogelijk samples af te spelen en bijvoorbeeld toe te voegen aan een symfonieorkest.

John Cage
Onder deze componisten vinden we bijvoorbeeld de Amerikaans avant-garde componist John Cage (1912–1992), door Tijl uitgelicht in aflevering 3. Hij maakte gebruik van geluiden uit het dagelijks leven, zoals stromend water en radio’s en zocht ongebruikelijke toepassingen van instrumenten. Ook liet hij in zijn composities veel bepalen door toeval. Hij speelde bijvoorbeeld af wat er op dat moment toevallig op de radio was of gaf de uitvoerder een aantal opties. Een van zijn beroemdste stukken is “4’33”, een compositie die 4 minuten en 33 seconden stilte voorschrijft. Hiermee wist Cage de definitie van een compositie en van muziek flink op te rekken.

Iannis Xenakis
Een andere pionier in het werken met elektronische geluiden is de Griekse componist en architect Iannis Xenakis (1922-2001). Zijn werk als architect maakte dat hij bijzonder geïnteresseerd was in het combineren van muziek en ruimte. Ook speelden toeval, omgevingsgeluid en gebruik van installaties een belangrijke rol. Xenakis nam bijvoorbeeld het hoge, piepende geluid van brandend houtskool op. Door natuurlijke elementen als basis te gebruiken voor compositie hoopte hij de muziek levendig te houden. Deze muziek wordt ook wel ‘Musique Concrète’ genoemd.
Iannis Xenakis – PH Concret (de titel verwijst naar bouwmateriaal)

György Ligeti
Misschien wel de meest eigenzinnige componist uit dit gezelschap is de Hongaarse componist Györgi Ligeti (1923-2006). In veel opzichten volgde hij de beschreven ‘futuristische’ trends, maar Ligeti was kritisch en zocht ongebaande paden. Hij schreef niet alleen voor autotoeters, maar ook een onheilspellend requiem voor stemmen dat gebruikt werd in de beroemde film ‘A Space Odyssee’. Ook bizar: Ligeti’s symfonische gedicht voor 100 metronomen.
György Ligeti – Poème Symphonique for 100 metronomes

Steve Reich
De Amerikaanse minimal music componist Steve Reich (1936) probeert juist de opgenomen omgevingsgeluiden weer door klassieke instrumenten te laten spelen. In zijn stuk ‘Different Trains’ imiteren strijkers het geluid van een trein. Reich inspireerde het stuk op treinreizen die hij in zijn jeugd maakte. Hij reisde tussen 1939 en 1942 met zijn nanny heen en weer tussen zijn beide gescheiden ouders in New York en Los Angeles. Later besefte hij zich dat hij als jongen van Joodse afkomst in Europa in een hele andere (holocaust-) trein zou hebben gezeten. In ‘Different Trains’ combineert Reich het geluid van de trein met samples van mensen die over hun herinneringen vertellen.
Steve Reich - Different Trains

Deel dit artikel