Is het portret van de heilige Jacobus Zaffius uit het Frans Hals Museum wel een echte Hals? Lees hier de belangrijkste conclusies uit het rapport van de grootste Hals-expert ter wereld: Claus Grimm.

In aflevering 2 over Frans Hals maakt het team een reconstructie van het portret van de heilige Jacobus Zaffius uit het Frans Hals Museum. Tijdens het maken hiervan ontstaat er twijfel over de echtheid van het originele schilderij. Het team onderzoekt dit doek met de nieuwste technische middelen en gaat naar de grootste Hals-expert ter wereld: Claus Grimm. Hij heeft op basis van de onderzoeksgegevens een rapport opgesteld waarin hij zijn oordeel velt. Is dit een echte Hals of niet?

Origineel of kopie?

Het origineel lijkt afgeleid van een gravure (zie afbeelding). De man op de prent is identiek aan het schilderij van het Frans Hals Museum en daardoor werd het schilderij lang als een fragment van een groter werk beschouwd. Technisch onderzoek wijst echter uit dat het originele formaat behouden is. Zo werd door de voormalig directeur Schilderkunst van het Rijksmuseum Amsterdam Pieter van Thiel (1928-2012) de conclusie getrokken dat het schilderij een kopie uit de vroege 17de eeuw is. 

Het origineel wordt beschouwd als een vroeg schilderij uit de carrière van Hals (1611). Uit deze periode kennen we geen ander werk van Hals waardoor het moeilijk is om zijn schilderstijl uit die tijd te vergelijken. 

Scenario’s

  • Het is mogelijk dat er ter herinnering aan Zaffius door de begunstigde instellingen of door de katholieke gemeenschappen meerdere portretten van Zaffius zijn besteld. Het idee dat Hals twee keer een koppartij schilderde, of een eigen voorstelling in een tweede versie heeft verwerkt, is ongewoon, maar kan niet worden uitgesloten.
  • Het is echter even denkbaar dat het huidige borstbeeld uit het Frans Hals Museum eerst werd geschilderd en ter voorbeeld diende voor het driekwartsportret (het grotere portret dat we uit de prent kennen).
  • Het kan ook betekenen dat het borstbeeld op paneel als studie diende voor een meer precies en verder uitgewerkte versie op canvasdoek. Dat kwam bij andere kunstenaars ook voor, zoals met schilderijen van Van Dyck. Het is lastig om een persoon op een groot doek te schilderen, vandaar dat er eerst een studie-portret werd gemaakt van het gezicht. 
  • Het schilderij uit het Frans Hals Museum zou ook later naar het grotere schilderij kunnen zijn geschilderd als borststuk (dus zonder de context van omgeving, stoel, schedel). Voor een dergelijke afronding door assistenten spreekt het samengedrukte familiewapen, dat waarschijnlijk overgenomen werd van het verloren gegane grote formaat.

Conclusie

De uitvoering van de gezichtspartij van het schilderij uit het Frans Hals Museum spreekt tegen een kopie van een vreemde hand, er is niets kopie-matigs te zien in de heldere borstaccenten, maar eerder de vrije en trefzekere nuancering van de meester zelf.

Ook de – waarschijnlijk verdonkerde – partijen van de bontkraag en de mantel tonen geen partijen die Hals tegenspreken; de hier aan te tonen losse penseelstreek is juist typerend voor Hals.  Men kan de partij van Zaffius’ bontkraag ter voorbeeld vergelijken met de bontkraag in het portret van Cornelia Vooght Claesd (1631) dat in hetzelfde museum en vaak zelfs in dezelfde zaal hangt. Dit portret is weliswaar wat krachtiger uitgevoerd en is beter behouden, maar de stijl en wijze van schilderen zijn grotendeels identiek. 

De pentimenti, de kleine correcties die wijzen op een zoekende hand van de schilder, worden vaak gevonden in portretten. Ze ontstaan bij het in balans brengen van de compositie. Maar ook bijvoorbeeld door het wisselen van een kledingstuk door de geportretteerde. Misschien vonden ze de bontkraag wel mooier in de huidige vorm. In de ets van Jan van der Velde zie je dat de bontkraag er iets intenser uitziet dan in het geschilderde portet. Echter, dit is goed te verklaren door het feit dat de bruine verf sleetser is geworden door de eeuwen heen.  

De datum, 1611, die in het borstbeeld gegeven wordt, is redelijk geloofwaardig, aangezien uit dendrochronologischonderzoek (misschien tussenhaakjes een korte definitie. Bijvoorbeeld: Methode om de ouderdom van een stuk hout te bepalen) voor dit houten paneel een kapdatum tussen 1602 en 1608 blijkt (Hendriks 2006). Als men al deze observaties samen bekijkt dan biedt het Zaffius portret een technisch goed bewaard gebleven en artistiek duidelijk en doordringend bewijs van het vroege, nog laat-maniëristische en creatieve werk van Frans Hals.

Deel dit artikel