Het is dit jaar honderdvijftig jaar geleden dat de Russische componist Aleksandr Skrjabin werd geboren. Ter gelegenheid daarvan klinken in de serie AVROTROS Vrijdagconcert vier van zijn groots(t)e werken: de symfonieën 3 (Le divin poème), 4 (Le poème de l’extase) en 5 (Promethée, le poème de feu) plus zijn enige pianoconcert.


Dit is een fragment uit het interview dat is verschenen in het magazine ‘AVROTROS Klassiek presenteert Yang Yang Cai!’ dat samen met haar debuut-cd in december uitkwam. Steun voor 10 euro per jaar talenttraject ‘AVROTROS Klassiek presenteert!’ en krijg als eerste exemplaar de debuut-cd en het magazine van Yang Yang Cai toegestuurd.

Meer informatie


Tekst Joost van Beek

Aleksandr Skrjabin werd volgens de toenmalige jaartelling geboren op 25 december 1871; volgens de huidige jaartelling zag hij op 6 januari 1872 het levenslicht. Ongeacht welke telling je hanteert, binnenkort herdenken we dus zijn honderdvijftigste geboortedag.

Skrjabin neemt in de muziekgeschiedenis een bijzondere plaats in. Hij was een excentriekeling met visionaire gedachten, die muziek wilde combineren met licht, kleur en geur om zo één grote magische kleurenpracht te creëren. Qua stijl is hij nauwelijks in een hokje te stoppen, zijn toontaal – een combinatie van strenge structuur en lyrische bevlogenheid – is in zekere zin volstrekt autonoom. Verder zocht hij in zijn instrumentaties de grenzen op van wat er fysiek en technisch mogelijk was. Hij zocht bij dat alles nadrukkelijk de verbinding met West-Europa, dat hij regelmatig bezocht. Zo deed hij in 1896, 1906 en 1912 Amsterdam en Den Haag aan. Een revolutionaire vernieuwer was hij overigens niet, hij bleef de tonaliteit trouw, al zocht hij ook daarin flink de grenzen op.

blockquote
Hij zocht de grenzen op van wat er fysiek en technisch mogelijk was.
 

Levenswerk

De vier geprogrammeerde werken voor de serie AVROTROS Vrijdagconcert laten duidelijk Skrjabins ontwikkeling zien. Het relatief ingetogen Pianoconcert in fis ontstond toen de componist 24 jaar oud was. Hij wilde er zijn virtuositeit als pianist mee etaleren. De romantische stijl van het werk doet denken aan de door hem bewonderde Chopin, maar de ongewone harmonieën, complexe ritmiek en uitgesponnen melodielijnen zijn al typisch Skrjabin.

Na de eeuwwisseling raakte hij steeds meer geïnteresseerd in oosterse filosofie en theosofie. Hij ontwikkelde een breedvoerige theorie over het heelal en de geschiedenis, waarin voor hemzelf een belangrijke taak was weggelegd. Een merkwaardige mengeling van nihilisme en idealisme, voortkomend uit een persoonlijkheid waarin een stevig minderwaardigheidscomplex en grootheidswaanzin met elkaar wedijverden, deed hem geloven in een allesvernietigende apocalyps, waarna de wereld op een hoger niveau een nieuwe start zou maken. Dat moment van vernietiging zou de uiteindelijke extase vormen. Skrjabin wilde alle aspecten van zijn theorie laten samenkomen in zijn ultieme levenswerk Mysterium, uit te voeren tijdens een week durend schouwspel aan de voet van de Himalaya, waarna het einde van de wereld zou volgen. Zijn vroegtijdige overlijden op slechts 43-jarige leeftijd, door een bloedvergiftiging als gevolg van een zweertje op de bovenlip, stak daar op triviale wijze een stokje voor.

Ontwikkeling

Le divin poème vormt in de ontwikkeling van Skrjabin een overgangswerk: enerzijds staat het nog in de klassieke symfonische traditie, anderzijds grijpt het al vooruit naar de gewaagde klankvisioenen die de componist later tentoon zou spreiden in (onder andere) Le poème de l’extase en Promethée.

In Le poème de l’extase, een uitbundig symfonisch gedicht, drijft Skrjabin de mogelijkheden van het romantische symfonieorkest tot het uiterste. Opvallend zijn de ongebruikelijke, Franse en Italiaanse karakteraanduidingen in de partituur, zoals languido, soavamente, très parfumé en presque en délire. Aardig weetje: de communistische media gebruikten dit werk in 1961 als begeleidende muziek bij de berichten over de eerste ruimtevaart.

Prométhée, le poème du feu is geschreven voor groot orkest, orgel, piano en koor, aangevuld met een ‘lichtorgel’ of ‘kleurenklavier’ dat parallel aan de muziek kleurschakeringen op een scherm moet projecteren. De componist zag Prometheus als de verpersoonlijking van de rebellie tegen God en daarmee tevens als de verpersoonlijking van Lucifer, de brenger van het licht. Qua idioom ligt dit werk tussen Stravinsky’s Le Sacre du printemps – in dezelfde tijd geschreven – en de eerste twaalftoonsmuziek in. Van Chopin tot dodecafonie: als dat geen ontwikkeling is…

Uniek

Astrid in ’t Veld, programmeur van het AVROTROS Vrijdagconcert, over het Skrjabin-project: ‘Een componist als Skrjabin past naadloos bij de mogelijkheden van het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor, de unieke bespelers van onze eigen concertseries. We hebben deze werken trouwens geprogrammeerd in coronatijd, in de hoop dat ze dit seizoen op de normale manier uitgevoerd kunnen worden. Op anderhalve meter afstand lukt dat niet, vanwege de reusachtige bezettingen. Dat deze drie symfonieën in één seizoen worden uitgevoerd, als een soort bouquet de poèmes, mag gerust uniek worden genoemd.’

Skrjabin in het AVROTROS Vrijdagconcert

Licht op Skrjabin - 12 november 2021 - GEWEEST
Van trieste nachten en extase - GEWEEST
NNO speelt Skrjabin en Franck - 18 maart 2022
Milstein solist in Ravel en Knigge - 1 april 2022
Voor het bestellen van kaarten: tivolivredenburg.nl/avrotrosvrijdagconcert

Deel dit artikel