Flamboyant en visueel krachtig. De Rotterdamse Kunsthal pakt deze zomer groot uit met de spectaculaire installaties en sculpturen van Joana Vasconcelos.

De tentoonstelling in de Kunsthal is pas de eerste in Nederland van de Portugese kunstenares Joana Vasconcelos (1971). Best verwonderlijk, vindt curator Charlotte Martens. ‘Haar werk is meeslepend en spectaculair, qua beeldtaal en qua uitvoering. De installaties en sculpturen zijn over de top, extra extra large. Vasconcelos heeft bovendien een boodschap, in elk werk zit een enorme gelaagdheid.

Een mooi voorbeeld is A Noiva (De Bruid), een zes meter hoge kroonluchter waarmee Vasconcelos in 2005 Portugal vertegenwoordigde op de Biënnale van Venetië. Bij een vluchtige blik zie je een vrij traditionele barokke kroonluchter. Maar kijk je nog eens goed, dan ontdek je dat de kroonluchter is opgebouwd uit tampons. 14.000 stuks om precies te zijn.

The-Bride---Joana.png
Bron: FMGB Guggenheim Bilbao Museoa, 2018. Photo: Erika Ede
The Bride (A Noiva), 2001-05 | Joana Vasconcelos
The-Bride---Joana.png

Onafhankelijk hart

Charlotte Martens noemt Vasconcelos zelfbewust, energiek en zeer intelligent. ‘Een vrouw van de wereld die zes talen vloeiend spreekt en tegelijkertijd heel Portugees is. Ze is trots op haar land en maakt bewust gebruik van Portugese ambachten als haakwerk en keramiek.’

Naast de ambachten zien we in haar kunstwerken regelmatig het groen, rood en geel uit de Portugese vlag. Bijvoorbeeld in Coração Independente (Onafhankelijk Hart), drie uit de kluiten gewassen harten die zijn opgebouwd uit plastic bestek en metaal. Er klinkt stemmige fadomuziek uit van Amália Rodrigues. Met deze harten verwijst Vasconcelos naar Viana do Castelo, het Noord-Portugese stadje waar ze opgroeide en dat bekendstaat om zijn filigraanjuwelen.

Krachtige vrouwen

Ook eigent Vasconcelos zich het nationale symbool van Portugal toe, de haan. Het torenhoge beeld Pop Galo, een joekel van een haan, is bijna tien meter hoog en gemaakt met handgemaakte tegels. Vasconcelos werkt veel met keramiek van Bordallo Pinheiro, de keramische fabriek die in 1884 is gestart door de kunstenaar Rafael Bordalo Pinheiro. ‘Vroeger mochten er alleen mannen werken’, vertelt Martens. ‘Die namen de restjes klei mee naar huis voor hun vrouwen, die veroordeeld waren tot het aanrecht. De vrouwen zijn er beeldjes van gaan maken die uiteindelijk de redding van de fabriek bleken. Naar wasbakken en wc’s was op een gegeven moment geen vraag meer, naar die beeldjes wel. Vasconcelos wil hiermee laten zien hoeveel kracht er in vrouwen zit.

Marilyn-_AP__-2011---Joana
Bron: FMGB Guggenheim Bilbao Museoa, 2018. Photo: Erika Ede
Marilyn (AP), 2011 | Joana Vasconcelos
Marilyn-_AP__-2011---Joana

Kijkje in de spiegel

Vasconcelos noemt zichzelf nadrukkelijk een conceptueel kunstenaar. Het ambachtelijke maakproces is essentieel, maar het ambacht staat altijd in dienst van het idee. In haar zoektocht om waarden als identiteit en persoonlijkheid op een speelse manier vorm te geven, gebruikt ze naast traditionele materialen ook huis-, tuin- en keukenspullen zoals strijkijzers, telefoons en medicijnen. Zo zijn haar iconische pumps opgebouwd uit potten en pannen. Ook in dit beeld zit – voor de goede verstaander – een boodschap. ‘Vasconcelos laat hier de spagaat zien waarin menig vrouw verkeert’, zegt Martens. ‘Wees vrouwelijk, zie er te allen tijde mooi en verzorgd uit, draag hoge pumps, maar zorg ook dat het eten op tijd op tafel staat.

Ondanks die emancipatorische boodschap wil Martens haar geen feministische kunstenaar noemen. ‘Ik noem het liever empowerment. Ze zegt niet: “zo is het”, maar laat dingen zien zonder er een verdere uitspraak over te doen. Ze spoort ons aan om zelf te kijken. Dat doet ze niet met een opgeheven vingertje, maar met humor en een sterke beeldtaal.

Niet voor niets is de titel van de tentoonstelling I’m Your Mirror geïnspireerd op het gelijknamige kunstwerk: een superbarok – wederom gigantisch uitvergroot – Venetiaans masker van spiegeltjes. ‘Mensen een spiegel voorhouden is belangrijk voor haar. Ze daagt je uit stil te staan bij de vraag wat je identiteit is.

Joana Vasconcelos - I’m Your Mirror is t/m 17 november in de Kunsthal Rotterdam te zien.


Dit artikel is verschenen in het derde nummer van MUZE in 2019, het gratis blad voor kunstleden van AVROTROS. Een gratis proefexemplaar ontvangen?  

Deel dit artikel