Charley Toorop (1891-1955) was de belangrijkste Nederlandse vrouwelijke kunstenaar in de vorige eeuw. Als dochter van de beroemde schilder Jan Toorop groeide ze op met een grote culturele belangstelling en werd zij als kind al omringd door de kunstenaarsvrienden van haar vader. Maar wie waren háár vrienden?

'De Vlerken'

Eenmaal volwassen speelde Charley al snel een rol in de Nederlandse kunstwereld en wist ook zij een bijzondere vriendenkring op te bouwen. De kunstenaars Piet Mondriaan en Gerrit Rietveld als ook de beeldhouwer John Rädecker en de dichter Adriaan Roland Holst waren graag geziene gasten in ‘De Vlerken’, Charley’s atelierwoning in Bergen, gebouwd in 1921 door de Amsterdamse-Schoolarchitect Piet Kramer. Het schijnt dat Toorop stevige discussies aanging met haar gasten en dat zij die zelfs door de wc-deur van ‘De Vlerken’ voortzette.

Bron: Collectie Museum Kranenburgh
Eva Besnyö, Huis Met de Vlerken, Bergen, 1935

Piet Mondriaan

De schilder Piet Mondriaan, voor wie Charley Toorop grote bewondering had, kende zij al van kinds af aan, omdat Mondriaan al bij de kunstenaarskolonie van haar vader Jan Toorop in Domburg kwam. Charley bleef contact houden met Mondriaan. Ze kocht enkele schilderijen van hem en heeft zelfs een keer bemiddeld bij een aankoop door het Haags Gemeentemuseum. Als dat geen vriendschap is…!

John Rädecker

Een levenslange vriendschap had Charley met de beeldhouwer John Rädecker. De twee ontmoetten elkaar waarschijnlijk voor het eerst in 1919, toen Rädecker met vrouw en kind de kamers huurde in de vervallen Amsterdamse villa Huize Meerhuizen, waar Charley tot die tijd met haar twee zoons, Edgar en John Fernhout, had gewoond. Later, zo aan het begin van de jaren dertig, werd hun vriendschap pas echt hecht. Rädecker kreeg toen de opdracht voor een monument van de inmiddels overleden Jan Toorop. Charley voorzag Rädecker van de benodigde foto’s van haar vader. 

Gerrit Rietveld

Ook de kunstenaar Gerrit Rietveld kon zich scharen bij Toorop’s vrienden. Hij mocht haar atelierwoning ‘De Vlerken’ in 1932 moderniseren. Zo maakte hij een zigzag-stoel voor een hoekje van het atelier, een tuinameublement bestaande uit kratstoelen voor op het terras. Voor de eetkamer ontwierp hij een open servieskast, een ronde tafel met beugelstoelen, en de vloer bekleedde hij met het strakke ruitpatroon van een lichte biezen mat.

Bron: Collectie Museum Kranenburgh
Eva Besnyö, Eetkamer in De Vlerken, met servieskast, tafel met beugelstoelen en lamp ontworpen door Gerrit Rietveld, Bergen 1946

Minnaars

Charley’s vriendschappen met kunstenaars, mondden soms uit in amoureuze relaties. Zo had zij diverse beroemde minnaars zoals de dichters Hendrik Marsman en Adriaan Roland Holst, de musicus Guus Seyler, en de hoogintellectuele anarchist Arthur Lehning. Roland Holst liet zich als minnaar niet altijd even complimenteus uit over Charley en haar ‘Umwelt’. Haar huis noemde hij een 'kliniek van het modernisme' en over haar werk schreef hij haar: “Charley, jij schildert met je biceps. Dat is niet de manier.”

Eva Besnyö

Naast al deze mannelijke kunstenaarsvrienden en minnaars, kreeg Charley ook een hechte vriendschap met een vrouw, namelijk met de fotografe Eva Besnyö. Zij was de vriendin van Charley’s zoon John Fernhout en een net zo temperamentvol en wilskrachtig karakter als haar schoonmoeder. Besnyö heeft veel foto’s gemaakt van Charley Toorop en de kunstenaars met wie zij omging. 

Bron: Collectie Museum Kranenburgh
Een foto van Eva Besnyö: Charley Toorop en John Fernhout zittend op Rietvelds kratstoelen in de tuin met uitzicht op De Vlerken, Bergen, 1939.

'De maaltijd der vrienden'

Ondanks de meningsverschillen tussen Charley Toorop en haar minnaar Adriaan Roland Holst, bleven de twee elkaar bezoeken en kreeg Roland Holst een plek rechtsboven op haar schilderij ‘De maaltijd der vrienden’. Dit groepsportret maakte de schilderes in 1932-1933. Regelmatig hield Toorop in haar huis ‘De Vlerken’ maaltijden waarbij vrienden en haar kinderen aanzaten. De personen die op dit doek zijn samengebracht zijn in werkelijkheid niet in deze constellatie bijeengeweest. Wel had Charley met allen, om uiteenlopende redenen, een band en wilde met dit schilderij laten zien wie de belangrijke mensen in haar leven waren. Zo zijn bijvoorbeeld, behalve de dichter Roland Holst, ook haar zoon en dochter afgebeeld en kunstenaars, architecten en fotografen zoals Pyke Koch, Gerrit Rietveld, John Fernhout en Eva Besnyö.

Opvallend is dat bij een titel als ‘Maaltijd der vrienden’ je eigenlijk een gezelliger tafereel verwacht dan wat op dit doek is afgebeeld. De dertien personages hebben onderling geen contact en kijken allemaal behoorlijk serieus.

Vriendschap?

Door deze manier van afbeelden, ga je je als kijker wel afvragen wat vriendschap eigenlijk betekende voor Charley Toorop? En hoewel het antwoord op die vraag niet eenvoudig is, zijn er in de literatuur door verschillende mensen wel notities gemaakt over haar persoonlijkheid, die misschien kunnen helpen…  Zo wordt Charley omschreven als een eigengereide, haar omgeving dominerende schilderes met - volgens de dichter Marsman - een 'harde, ruwe kracht'. 

Kunst- en filmhistoricus Nico J. Brederoo typeerde haar als een intens, nogal onbesuisd levende vrouw met kortstondige liefdes maar duurzame vriendschappen. Er wordt ook over Toorop gezegd dat ze een goed oog had voor kwaliteit in mensen en zich met haar hele energie en geld inzette voor creatief werk van anderen, maar zich niet kon inleven in hun gevoelens, ook in die van haar kinderen niet… En het schijnt dat zij niet van slordigheid hield. Zij verbood haar schoondochter Eva Besnyö luiers in de tuin te drogen te hangen omdat dat esthetisch niet verantwoord was…

Deel dit artikel