Misschien heb je er nooit aan gedacht, maar op de begraafplaats is ook genoeg kunst te vinden. Lopend over een begraafplaats, zie je vaak hele uiteenlopende gedenkstenen, van sober tot uitbundig. Is er, behalve voor beeldende kunst, ook ruimte voor andere kunstuitingen?

De Week van de Begraafplaats staat dit jaar in het teken van kunstuitingen op de begraafplaats. Want ook op de begraafplaats valt over smaak te twisten en wat voor de een kunst is, is voor de ander kitsch. Met het thema Tussen Kunst & Kist willen begrafenisbeheerders laten zien dat een begraafplaats zoveel meer is dan een sociale voorziening.

Praalgraven

Grafkunst was voor de twintigste eeuw niet ongewoon. Kunstenaars kregen de opdracht om voor een overledene een grafmonument of onderdeel daarvan te ontwerpen. De rijkere burgers huurden in de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw architecten, beeldhouwers en steenhouwers in voor hun 'praalgraven'. In die tijd werden grafmonumenten in kerken gemaakt om die overledenen ‘eeuwig’ te herinneren. Voor hooggeplaatste personen zoals geestelijke en de adel betekende dit dat de stempel die zij op de samenleving hadden gedrukt herinnerd zou worden. 

Doodsymboliek zoals Magere Hein

Op oude kerkhoven zijn de grafzerken nog rijk versierd met symbolen zoals de Magere Hein en de treurboom. Maar ook beroepssymbolen kwamen voor. In 1829 was het niet langer toegestaan om overledenen in de kerk te begraven en dus weken de rijkere burgers uit naar de kerkhoven, waar zij rijkelijk versierde en vooral kostbare grafmonumenten lieten bouwen. Een van de duurste monumenten was een neoklassieke wit marmeren mausoleum voor Pieter Ragay, penningmeester van het Koninklijk Huis. Dergelijke graven zijn tegenwoordig vaak als monument aangemerkt. 

Revival van persoonlijke grafstenen

Vanaf het begin van de 20e eeuw werden de graven steeds minder uitbundig en zagen gedenkstenen er veelal hetzelfde uit: eenvoudig en uniform. Dat had te maken met regels in een periode waarin de dood zo ver mogelijk buiten de samenleving werd gehouden. Pas aan het eind van de jaren 80 werden de grafstenen weer persoonlijker en eigentijdser. Deze ommezwaai had vooral te maken met de opkomst van aids. Jonge mensen dachten voor hun dood na over de vorm van hun uitvaart en dus ook hun graf. Kunstenaars kregen weer de kans om grafmonumenten te ontwerpen. 

Hedendaagse grafkunstenaar

In hedendaagse grafkunst wordt vaak verwezen naar iets dat typerend is voor de overledene, dat kan het beroep zijn, maar ook een hobby of geliefd dier. Sommige kunstenaars grijpen terug naar het verleden en geven daar een moderne draai aan. Zo is een 'nieuwe' obelisk op menig begraafplaats weer te zien. Lang niet alle grafmonumenten vallen onder de noemer 'kunst', maar doordat er steeds meer aandacht is voor persoonlijkere grafobjecten, verandert het aanzien van begraafplaatsen. 

Dat beaamt ook grafkunstenaar en beeldhouwer Christine Kortland: : 'Tijdens het plaatsen van een steen in Schiedam, kwam de beheerster speciaal even kijken. 'Wat is het mooi geworden', zei ze. Het is toch jammer dat mensen vaak tegen mij zeggen: 'Ik wist helemaal niet dat dit kon.' Misschien moeten begraafplaatsen daar meer voorlichting over geven'. Ze ontwerpt monumenten in diverse materialen, zoals glas, roestvast staal, steen, brons en cortenstaal.

Ook voor andere kunstvormen is er plek op de begraafplaats. Aangezien individueel grafbezoek afneemt, organiseren begraafplaatsbeheerders steeds vaker evenementen. De bekendste collectieve herdenkingsbijeenkomst is uiteraard Allerzielen Alom, geënt op de oude katholieke feestdag op 2 november. Veel nabestaanden komen kijken en luisteren naar kunstenaars die poëzie voorlezen, een concert geven of theater maken. 

Week van de Begraafplaats

Dit jaar wordt voor de vijfde maal de Week van de Begraafplaats georganiseerd. Het thema van de Week 2018 is Tussen Kunst & Kist. Sinds de Week in 2014 voor de eerste maal werd gehouden, heeft dit jaarlijkse evenement waarbij begraafplaatsen centraal staan, een vaste plek veroverd op de culturele agenda van Nederland. Eerdere thema’s waren Ik vergeet je niet (2015), Verborgen tuinen (2016) en Begraven natúúrlijk: over het duurzame karakter van begraven en begraafplaatsen (2017).

Meer weten over de Week van de Begraafplaats? Bekijk welke evenementen je kunt bezoeken. Ook is er een Weekkrant van de Begraafplaats. Hier vind je meer over bijvoorbeeld de graven van bekende schilders en de Kunstautomaat.

Deel dit artikel