EYE Filmuseum toont het surrealistische werk van Jan Švankmajer. De Tsjechische filmmaker wordt gezien als een van de belangrijkste animators uit de filmgeschiedenis. Met zijn fantasierijke stop-motion films inspireerde hij onder andere Terry Gilliam van Monty Python en Tim Burton. Naast films maakt Švankmajer ook sculpturen, collages en tactiele poëzie. Bij al zijn werk staat het tonen van de onderdrukte verbeelding centraal. Een sterke maag is soms wenselijk, maar je zult de het EYE niet verlaten zonder dat je verbeeldingskracht een flinke vitamineboost heeft gehad. 

In Nu te zien! reizen museumdirecteuren het hele land door om kijkers wekelijks te wijzen op een niet te missen tijdelijke tentoonstelling die op dat moment ergens te zien is. Daarnaast tipt de online redactie ook elke week een tentoonstelling. Deze week is dat de intermediale retrospectief The Alchemical Wedding over het surrealistische werk van animator Jan Švankmajer in EYE Filmmuseum.

Surrealisme

Rondlopen tussen de bizarre filmbeelden van Švankmajer, geeft je het gevoel alsof je verdwaald bent in de diepste krochten van zijn ziel. En dat is precies waar hij naar streeft. Švankmajer vindt dat het onderbewuste en de fantasie teveel onderdrukt wordt en met zijn werk probeert hij weggestopte verlangens vrijheid te geven. Hij richt zich op het actieve interpreteren van de wereld om ons heen. Die interpretatie leidt tot fascinerende films over voorwerpen die een eigen leven leiden, lichamen die passioneel versmelten en voetballers die elkaar geweldadig verpulveren. 

Van 1968 tot 1990 werden onderwijs, pers, televisie en film in Tsjechië gecontroleerd door de overheid. Ook Švankmajer kreeg te maken met censuur. Uiteraard verzette hij zich ook tegen deze vorm van onderdrukking en ging in plaats van films vooral beeldende kunst maken. In deze periode maakte hij onder andere zijn tactiele objecten, waarmee hij de relatie tussen aanraking en verbeelding onderzocht. 

blockquote
De verbeelding is het grootste talent van de mens.
Jan Švankmajer

Rariteitenkabinet van de ziel

Veel van Švankmajers beeldende werk bestaat uit collages, zowel twee- als driedminesionaal. Geïnspireerd door de natuurwetenschappelijke verzamelingen uit de zestiende eeuw, creeërde hij met knip- en plakwerk een heel eigen rariteitenkabinet van flora en fauna. Zo word je bijvoorbeeld aangestaard door een vreemd wezen met schelpenoren, vissen als benen en botjes als armen. Of door een opgezet hert met een schildpaddenrug en een apenschedel als hoofd. Ook hier heeft Švankmajer weer als doel om de verbeelding te prikkelen door elementen die niet bij elkaar horen samen te voegen. Het gaat hier niet om de wonderen van de natuur, maar om de wonderen van het onderbewuste. 

Svankmajer_Bilderlexikon.jpg
Bilderlexikon
Svankmajer_Bilderlexikon.jpg

Obsessie met eten

Smakkende monden, hoofden die elkaar opslokken en weer uitbraken en mensen die hele tafels verorberen. Voedsel en comsumptie zijn een rode draad door de films van Švankmajer. Deze obsessie met eten is het resultaat van traumatische ervaringen tijdens het verdikkingskamp waar hij als jongen naartoe moest en onderworpen werd aan 'force feeding'. Met de vele onsmakelijke beelden uit hij ook zijn kritiek op de maatschappij als veelvraat die alles wat afwijkt van de norm onverzadigbaar naar binnen schuift en vermaald. Deze kritiek is prachtig verbeeld in de korte film 'Food' waarin twee mensen niet alleen hun lunch, maar werkelijk alles wat voor handen is opeten, net zolang tot ze naakt op de grond zitten en aan elkaar beginnen. 

Kinderlijke fantasie

"Geef je volledig over aan je obsessie. Iets beters heb je toch niet. Obsessies zijn overblijfselen uit je kindertijd. en juist uit die dieptes van je kindertijd komen de grootste schatten naar boven". Zo begint het tweede gebod van Švankmajers manifest over kunst dat je bij de tentoonstelling krijgt. Deze verheerlijking van de onbegrendse kinderlijke fantasie krijgt vorm in de film 'Jabberwocky', een compilatie van beelden die zich het beste laten omschrijven als een op hol geslagen Tik Tak voor volwassenen. Švankmajer liet zich hiervoor inspireren door het gelijknamige gedicht van Lewis Caroll, dat grotendeels bestaat uit fantasiewoorden. In 1987 maakte Švankmajer een bewerking van Carolls bekendste werk 'Alice in Wonderland'. 

Gebod acht van het manifest stelt: "De verbeelding is het grootste talent van de mens". Als de The Alchemical Wedding iets bevestigd dan wel dat Jan Švankmajer dit talent tot het uiterste uitbuit. 

The Alchemical Wedding is tot en met 3 maart 2018 te zien in EYE Filmmuseum. Ook zijn er talks en events rondom de filmmaker en worden zijn speelfilms getoond. 

Deel dit artikel