Directeur van het Frans Hals Museum Ann Demeester bekijkt in het Centraal Museum in Utrecht werken van drie Utrechtse schilders die besloten om rond 1600 helemaal naar Rome te trekken. Zij werden meegesleept door de ware revolutie die de schilder Caravaggio daar had ontketend. Hij bracht realisme, drama en licht-donkercontrast in de kunst. De Utrechters raakten geïnspireerd, maar gaven er hun eigen, Hollandse draai aan.

Bekijk de Nu te zien! uitzending over de caravaggisten hier. 

Alles voor de kunst

Te voet naar Rome... een tocht van 333 uur! Tegenwoordig is dat makkelijk te berekenen met google.maps, maar in de zeventiende eeuw wisten de Utrechtse schilders Gerard van Honthorst, Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen alleen dat het heel ver was. Toch hadden ze het er voor over om het werk van hun idool Caravaggio te zien en te bestuderen. In die tijd werden kunstwerken nog niet even naar een ander land verplaatst voor een tentoonstelling en je kon ook niet even googlen naar afbeeldingen. Vandaar dat echte diehards de lange, gevaarlijke tocht ondernamen. 

Caravaggio_santa_maria_del_popolo.jpg
Rechts: Conversione di San Paolo (1601) van Caravaggio in de Santa Mar
Caravaggio_santa_maria_del_popolo.jpg

De koppelaarster 

Net als Honthorst, maakte ook Van Baburen een schilderij met de koppelaarster als onderwerp. Ook in dit schilderij is de invloed van Caravaggio duidelijk te zien, zij het met een minder uitgesproken contrast tussen licht en donker. De schilderijen van Van Baburen hadden over het algemeen een minder uitgesproken karakter in vergelijking met Honthorst en Ter Brugghen. 

Leuk weetje: 'De koppelaarster' van Van Baburens is lange tijd in bezit geweest van de familie Vermeer en is daarom te zien in twee schilderijen van Johannes Vermeer. Bij de 'Zittende Virginaalspeelster' (ca. 1670) contrasteert de vleselijke lust van 'De koppelaarster' met de viola da gamba, die in de zeventiende eeuw symbool stond voor harmonieuze liefde. Door de viola da gamba te belichten en het schilderij in het donker te laten, lijkt Vermeer een duidelijke voorkeur te hebben. Ook bij 'Het Concert' is Van Baburens schilderij te zien. Dit werk is in 1990 gestolen uit het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston. Er is sindsdien niets meer van vernomen. 

Interpretatio, imitatio, emulatie

Interpretatio, imitatio en aemulatio. Bekende begrippen in de klassieke oudheid en de renaissance. Het was een veelgebruikte manier van kunstenaars om om te gaan met hun voorgangers. Originaliteit was bij lange na niet zo belangrijk als vandaag de dag. Het ging juist om het zo goed mogelijk nadoen van je voorgangers. Nu zou dat heel vreemd zijn. Moet je je voorstellen dat een kunstenaar aankomt met een schedel vol diamanten, een perfecte imitatie van For the love of God van Damien Hirst. Of een serie abstracte schilderijen met de kleuren wit, zwart, rood, blauw en geel. We zouden dat onorigineel of zelfs plagiaat noemen. Maar ten tijden van Caravaggio was het imiteren van kunst die je bewonderde nog heel normaal. 

Utrecht in het teken van Caravaggio

In navolging van de caravaggisten laat heel Utrecht zich inspireren door Caravaggio. Naast de tentoonstelling in Centraal Museum zijn er allerlei activiteiten in de stad rondom Caravaggio en de caravaggisten. De Utrechtse Gilde organiseert een wekelijkse stadswandeling die je meeneemt langs de woon en werkplekken van Van Honthorst, Ter Brugghen en Van Baburen. Ook op muzikaal gebied is er van alles aan de hand: stadsbeiaardier Malgosia Fiebig speelt in de Domtoren elke zaterdag muziek uit de tijd van Caravaggio, Ingmar Heytze en de Asfaltfeeën brengen een muzikale en literaire ode aan de man die volgens hen de belichaming van rock 'n roll van de zeventiende eeuw was, en er zijn concerten van het Nederlands Kamerkoor en klaveciniste Tineke Steenbrink. In het Louis Hartloopercomplex is elke zondag de documentaire 'Caravaggio: The Soul and the Blood' te zien. En wie weleens in de wijk Kanaleneiland komt, heeft misschien al de gigantische muurschildering gezien van 'De luitspeler' van Dirck van Baburen! 

'Utrecht, Caravaggio en Europa' is te zien tot en met 24 maart 2019 in het Centraal Museum. 

Deel dit artikel