De schilderijen van Caspar van Wittel (1653-1736) hangen door heel Europa, behalve in geboorteland Nederland. Slechts één werk (Gezicht op Amersfoort) en een handjevol schetsen hebben we in ons bezit. Waarschijnlijk heeft zijn permanente vertrek naar Rome daar alles mee te maken. Uit het oog uit het hart, moet Nederland gedacht hebben. In Italië maakte Van Wittel furore als vader van de vedute en schilder van het moderne Rome. 

In Nu te zien! verlaten museumdirecteuren hun eigen museum om een bijzondere tentoonstelling te bezoeken die u gezien moet hebben. Deze week bezoekt Bart Rutten, directeur Centraal Museum Utrecht, de tentoonstelling Maestro van Wittel in Kunsthal KAdE. Een eerbetoon aan de in Amersfoort geboren Caspar van Wittel, die beroemd werd in Italië als schilder van stadsgezichten. Bekijk de aflevering hier. 

blockquote
Het voelt alsof er een vergeten zoon terugkeert naar Amersfoort.
Robbert Roos, directeur van Kunthal KAdE

Vedute

Uren kun je kijken naar de gedetailleerde stadsgezichten (vedute in het Italiaans) van Caspar van Wittel. Waar moet je je nou meer over verbazen? Over de imposante architectuur in perfect perspectief of over de vele minitieuze figuurtjes die de schilderijen zo levendig maken? In Italië wordt Van Wittel gezien als de vader van de vedute. Het schilderen van stadsgezichen vond zijn oorsprong in het Vlaanderen van de 16e eeuw en werd in de 17e eeuw door Nederlandse schilders overgenomen. Een bekend voorbeeld is Gezicht op Delft (ca. 1660) van Johannes Vermeer. Ook de Noord-Hollandse schilder Jan van der Heyden (1637-1712) werd bekend met zijn stadsgezichten. Van Wittel leerde hem kennen in Hoorn waar hij twee jaar heeft gewoond, nadat hij zijn leermeester Mathias Withoos (1627-1703) achterna was verhuisd. In 1972 werd de Republiek der Nederlanden aan alle kanten aangevallen. De dreiging vanuit het katholieke Frankrijk werd de protestantse Withoos te heet onder de voeten. Hij vluchtte met zijn gezin naar Hoorn, gevolgd door de leergierige Van Wittel. 

wittel_napels.jpg
Caspar van Wittel - Riviera di Chiahia (ca. 1710)
wittel_napels.jpg

Rome

Twee jaar later lonkte een grotere leermeester: Rome. Veel Nederlandse schilders trokken naar dit kunstbolwerk om de Italiaanse meesters te bestuderen. Vele kwamen ook weer terug, zoals bijvoorbeeld de Utrechtse caravaggisten Gerard van Honthorst, Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen, die delange tocht aflegden voor het werk van hun grote idool Caravaggio. Caspar van Wittel voelde echter geen enkele drang om terug naar huis te keren, Rome werd zijn thuis. Samen met zijn reismaatje Jacob van Staverden (1656-1716) sloot hij zich aan bij de Bentveuhgels, een broederschap van Nederlandse kunstenaars in Rome. Bij de Bentveughels was het traditie dat iedereen een bijnaam kreeg. Van Wittel werd De Toorts gedoopt. Hij raakte bevriend met de Antwerpse Abraham Genoels (1640-1723), die reeds flink wat bekendheid had verworven in de Italiaanse hoofdstad. Deze hechte vriendschap werkte als springplank voor de jonge Van Wittel en binnen de kortste keren nam zijn carrière een vlucht. Als snel is hij Caspar van Wittel af en is Gaspare Vanvitelli geboren. 

De moderne stad

De Amersfoortse schilder werd nog populairder omdat hij in een niche sprong. Tot dan toe werden er vooral schilderijen gemaakt van het oude Rome, van de ruïnes. Van Wittel richtte zich juist op de nieuwe architectuur: de recent gebouwde palazzi, het gloednieuwe Piazza del Popolo, de nieuwe kerk aan Piazza Navona. Dit trok de aandacht van rijke families, die het natuurlijk prachtig vonden om een veduta aan de muur te hebben hangen waar hun eigen huis op stond, alsof het hun eigen portret betrof. Dat Van Wittel de commercialiteit niet schuwde, blijkt ook uit de vedute dit hij op meeneemformaat maakte. Rijke jongeren, Grand Tourists, reisden naar Italië als decadente afronding van hun opvoeding. Zij kochten maar wat graag de kleine stadsgezichten om thuis te showen. 

wittel_sintpieter.jpg
Caspar van Wittel - Piazza San Pietro (1715)
wittel_sintpieter.jpg

Invloed

Ondanks de grote populariteit van Van Wittels schilderijen, wordt uiteindelijk niet Rome maar Venetië gebombardeerd tot 'centro di vedute'. En als grote vedute-schilder wordt niet Gaspare Vanvitelli genoemd, maar de jongere Canaletto. Hoe kan dat? Het kan bijna niet anders dan dat Giovanni Canal (1697-1768) zich heeft laten inspireren door Van Wittel, die ook vedute van Venetië schilderde. De gelijkenis tussen hun beider Canal Grande bijvoorbeeld is ongekend. Er is zelfs een grote kans dat de twee schilders elkaar hebben ontmoet. Hoe kan het dan dat Canaletto de grote naam is als het over vedute gaat en niet Vanvitelli? Daar is helaas geen eenduidig antwoord op. De invloed van Van Wittel op de Italiaanse schilderkunst is moeilijk te ontkennen, maar helaas ook moeilijk te bewijzen. Gelukkig is er nu de prachtige overzichtstentoonstelling in Amersfoort waar deze Hollands-Italiaanse meester alle credits krijgt die hij verdient! 

Maestro van Wittel is nog te zien tot en met 5 mei 2019 in Kunsthal KAdE. Parallel aan Maestro van Wittel loopt in Museum Flehite de tentoonstelling Stadsbeelden, waarin hedendaagse kunstenaars hun visie op het thema stad laten zien. 

Deel dit artikel