In het programma Hart & Ziel trekt Tijl Beckand door Europa, op zoek naar de verhalen achter bekende klassieke werken. In de vierde aflevering gaat Tijl naar het Duitse Dresden, de stad waar Bach ooit hofcomponist hoopte te worden en als proeve van bekwaamheid de ‘Goldberg Variaties’ schreef. Dit meesterwerk, waarvan niemand precies weet waarom het zo heet, is omgeven door legendes en mysterie.

Middelmatige musicus 

Johann Sebastian Bach: wie kent hem niet. Geboren in 1685 in Eisenach en al vanaf jongs af aan getraind om zijn bijzondere muzikale talent tot uiting te laten komen. Al op hele jonge leeftijd begon Bach met componeren, iets dat hij voornamelijk op eigen kracht deed, met composities van andere meesters als voorbeeld. Hij was een slimme leerling, want hoewel hij maar halve dagen naar school ging, ging hij elk jaar gewoon over. Na een korte carrière als sopraan in een koor, ging hij aan de slag als hofmuzikant in Weimar. Veel bereikte hij hier echter niet – hij was afhankelijk van musici die liever in andere kerken speelden. Na wat omzwervingen belandde hij als hoforganist in Weimar, gevolgd door functies als kapelmeester in Cöthen en kantor in Leipzig. Dat laatste was nog niet zo gemakkelijk – de werkgever vond componisten Telemann en Gaupner beter geschikt, maar omdat zij niet konden ging de baan naar Bach, bestempeld als ‘middelmatige musicus’.

Goldberg Variaties

Deze compositiecyclus van Bach bestaat uit een instrumentale aria, gevolgd door dertig ‘veranderingen’, waarna de aria wordt herhaald. Hij componeerde het werk op basis van één thema. Men denkt dat Bach de compositiecyclus van Händel kende, want diens ostinatothema lijkt Bachs uitgangspunt. De cyclus werd in 1741 uitgebracht, met als doel wijdere bekendheid te willen verwerven. Omgerekend kostte de aanschaf van de muziek ruim 28 euro, wat voor die tijd ongelooflijk kostbaar was. Op het voorblad staat de volgende tekst:

"Klavieroefening, bestaande uit een ARIA met verscheidene veranderingen voor klavecimbel met 2 manualen, gecomponeerd voor de liefhebbers ter verstrooiing van hun gemoed door Johann Sebastian Bach"

Maar waarom kennen we het werk tegenwoordig als ‘Goldberg Variaties’? Dat is te danken aan een anekdote uit een biografie van Bach in 1802. Daar stond dat Bach het werk schreef voor de slapeloze graaf Hermann Carl von Keyserlingk. De jonge klavecinist van de graaf, Johann Gottlieb Goldberg, speelde het werk als de graaf niet kon slapen. Het is niet bekend of dit verhaal werkelijk is gebeurd, maar een leuke verklaring is het wel.

Hart & Ziel: Goldberg Variaties - donderdag 13 oktober - 22:45 uur - NPO 2

Deel dit artikel