Woensdag 7 november: vanuit het Frans Hals Museum in Haarlem krijgt Willem Jan Hoogsteder twee bijzondere schilderijen onder ogen, taxeert Jaap Polak een huwelijkskleed en heeft Bas Hesselink weer eens een atlasje in handen.

Schilderij van Thadaeus Steen

Voorstelling: landschap met boom, ruïne en ruiter
Herkomst: Leiden - ca 1685
Materiaal: olieverf op paneel (32 cm  x 45 cm)

De schilderijen komen uit de familie van de vader van meneer. Het was oorspronkelijk een set van vier, met twee Hollandse landschappen en deze twee, meer Italiaanse landschappen. De Hollandse landschappen zijn uiteindelijk bij andere familieleden terecht gekomen.

Expert Willem Jan Hoogsteder vertelt dat deze Italianiserende landschappen geschilderd zijn in de zeventiende eeuw. Meestal werden schilderijen in die tijd niet gesigneerd, maar hier staat wel een signatuur: Steen. Dan denken we natuurlijk meteen aan Jan Steen, behorend tot de top vijf van beroemdste schilders uit de zeventiende eeuw. We kennen hem vooral van ‘het huishouden van Jan Steen’; volle interieurs waar van alles gebeurt. Zijn landschappen zijn meestal ook vol mensen en actie. 

Maar in deze landschappen is daar niets van te zien. Bij nader onderzoek van de signatuur blijkt ook dat er geen J. Steen staat, maar T. Steen. Dat moet duiden op een van de zonen van Jan Steen en zijn vrouw, landschapsschilder Margrietje van Goyen (de dochter van Jan van Goyen). Hij heette Thadaeus Steen. Van zijn hand zijn alleen deze vier schilderijen bekend, omdat pastoor L. Dijkmans deze in 1930 aan de directeur van het Mauritshuis had laten zien en die er een artikel over publiceerde. 

De landschappen zijn aardig geschilderd, decoratief. Als ze niet gesigneerd waren, was de waarde ook niet zo hoog geweest. De waarde zit hem hier vooral in de historische waarde: dit zijn twee van de vier schilderijen van de zoon van Jan Steen!

Ulos, kleed

Voorstelling: decoratief met tekst ‘damema dihi ta’
Herkomst: Noord-Sumatara, Indonesië - Batakkers (1930)
Materiaal: geweven en geborduurd met kralen (200 cm x 100 cm)

Mevrouw heeft dit kleed gekocht op de vrijmarkt in Hoorn voor 5 euro. De verkoper wilde er eigenlijk meer voor hebben, maar mevrouw heeft weten af te dingen. Ze vond het een mooi kleed vanwege de kleuren en de kralen. Hij was wel vies, dus ze heeft hem eerst laten stomen. Daarna heeft mevrouw het kleed thuis aan de muur gehangen, maar het is volgens haar eigenlijk een tafelkleed.

Jaap Polak vertelt dat het een huwelijkskleed is uit Sumatra. Het is gemaakt door de Batakkers en is volledig met de hand geweven. Eerst werd het doek gemaakt, daarna het boorduurwerk en tot slot werden alle kraaltjes erop aangebracht. Tijdens het huwelijk werd dit kleed om het paar geslagen om hen letterlijk in de echt te verbinden. Het is dus echt een liefdeskleed. Op het kleed staat de tekst: ‘damema dihi ta’, wat betekent: ‘vrede zij met u’. Na het huwelijk werd het kleed gebruikt om te dragen. In het Westen wordt het vaak gezien als een kleed om op te hangen of als gordijn en soms als tafelkleed. Zonde, want door dergelijk gebruik gaat de kwaliteit van de kleuren vaak verloren.

Kleine atlas door Ortelius

Atlas met kaarten van de hele wereld
Herkomst: Antwerpen, België (1590)
Afmetingen: 15 cm x 10 cm

Deze kleine atlas komt uit de erfenis van een oom van de eigenaar. Hij verzamelde boeken, vooral juridische literatuur, want hij was advocaat. Deze man had een enorme kast met boeken en las ook echt alles. Vandaar dat dit atlasje enigszins ‘kapot gelezen’ is. Tijdens het opruimen van de erfenis kwam deze atlas boven water en meneer is benieuwd naar het verhaal.

Expert Bas Hesselink vertelt dat dit atlasje is gemaakt door Ortelius, een Vlaamse geograaf en cartograaf. Hij is de maker van de allereerste moderne atlas in 1570: ‘Theatre de Monde’. Dat was echter groot boek op folio formaat. Dit kleine atlasje werd gemaakt zodat iedereen er eentje kon aanschaffen. Het was minder kostbaar en een handig zakformaat. Het diende als een ontdekkingsreis van de wereld voor de mensen, vanuit hun stoel of onderweg. Ook is het boekje veel gebruikt in het onderwijs. Dit is waarschijnlijk een Nederlandse editie want er staan veel kaarten van Nederlandse provincies in. Het is gedrukt door drukkerij Plantijn in Antwerpen en in totaal zijn er 850 exemplaren van uitgegeven. Deze druk  komt in slechts 10 bibliotheken ter wereld voor!

Uitzending woensdag 7 november 20.30 uur NPO 1

Deel dit artikel