Wereld Vrijheidsdag: hoe klassieke muziek vrijheid verklankt

9 november staat in het teken van Wereld Vrijheidsdag, een dag die voor veel mensen van grote betekenis is. De datum is verbonden aan een van de meest symbolische momenten uit de recente geschiedenis: de val van de Berlijnse Muur.

Een ode aan de val van de Berlijnse Muur

Een maand na de val van de muur klonk in Berlijn een muzikale ode aan die vrijheid. Op eerste kerstdag 1989 dirigeerde Leonard Bernstein Beethovens Negende symfonie met musici uit Oost- en West-Duitsland en de voormalige bezettingsmachten. In het beroemde slotkoor verving Bernstein bewust 'Freude' (vreugde) door 'Freiheit' (vrijheid). Zo kreeg Beethovens Ode aan de vreugde een bijzondere historische betekenis.

Ook in Nederland klinkt Beethovens Negende symfonie regelmatig tijdens de herdenking op 4 mei. Maar Beethoven is niet de enige die vrijheid een muzikale stem geeft. Ook in andere stukken is dit thema duidelijk te horen. 

'Threnos voor de slachtoffers van Hiroshima' van Krzysztof Penderecki

Een mooi voorbeeld is het experimentele stuk Threnos voor de slachtoffers van Hiroshima van Krzysztof Penderecki. Het werd opgedragen aan de slachtoffers van de atoombom op Hiroshima en groeide uit tot een muzikaal eerbetoon. De schrijnende klanken van de strijkers maken de angst, verdriet en de verwoesting goed voelbaar.

De kracht van Sjostakovitsj' 'Zevende Symfonie'

Ook Sjostakovitsj’ Zevende symfonie was een eerbetoon aan oorlogsslachtoffers. In 1941 droeg hij het stuk op aan de inwoners van Leningrad, die leden onder de Duitse belegering tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op 9 augustus 1942 werd het werk uitgevoerd door uitgehongerde en uitgeputte musici van het Leningrads Radio Orkest. De uitvoering groeide uit tot een krachtig symbool van verzet, hoop en overlevingsdrang.

Het Gevangenenkoor in 'Fidelio' proeft wat ooit hun vrijheid was

Beethoven liet zich bij het schrijven van zijn enige opera Fidelio inspireren door de idealen van de Franse Revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederschap (Liberté, égalité, fraternité). Vrijheid staat dan ook centraal in de opera. De heldin Leonore probeert haar man Florestan te redden, die om politieke redenen gevangen is genomen en ter dood is veroordeeld. Vermomd als mannelijke gevangenisbewaarder, onder de naam Fidelio, gaat ze de gevangenis in om hem te bevrijden. Aan het einde van de eerste akte hoor je het koorwerk O welche Lust, hier mogen de gevangenen even naar buiten en proeven ze wat ooit hun vrijheid was.

De aangrijpende klanken van ‘Adagio for Strings’ van Samuel Barber

Een stuk dat niet geschreven is vanuit een schreeuw naar vrijheid, maar wat later wel die betekenis heeft gekregen. De aangrijpende klanken van Adagio for Strings voeden heel je lichaam. Zo werd het stuk gespeeld na de historische aanslag van 9/11 en in diverse lege concertzalen tijdens de corona pandemie. De muziek blijkt steeds in staat te zijn om collectief verdriet een stem te geven. 

In 2022 speelt Maat Saxophone Quartet een bijzondere bewerking van Adagio for Strings voor AVROTROS Klassiek.